Czy kobiety uczestniczyły w Ostatniej Wieczerzy?

Jeden z argumentów przeciwko wyświęcaniu kobiet na księży brzmi: "Jezus podczas ostatniej Wieczerzy ustanowił Dwunastu Apostołów kapłanami, tylko oni oraz ci, którzy później zostali wyznaczeni przez nich mmogą sprawować Mszę Świętą". Jednak w oficjalnych dokumentach zakazujących kapłaństwa kobiet argument ten jest obecnie rzadko używany. Wskazuje się raczej na moment powołania Dwunastu, a nie na Ostatnią Wieczerzę. Jednym z powodów są wzrastające wśród badaczy wątpliwości co do liczby uczestników Ostatniej Wieczerzy. Ograniczanie uczestników tylko do Jezusa i Dwunastu Apostołów nie jest w wystarczającym stopniu poparte odpowiednimi argumentami.

Wewnętrzny krąg dwunastu mężczyzn jest bardzo ważny w ewangeliach oraz mocno potwierdzony w analizie historycznej. Ustna tradycja zachowała ich imiona skomponowane w listę. Czwarta Ewangelia - Ewangelia św. Jana bardzo rzadko wspomina o Dwunastu Apostołach ( na przykład nie podaje listy imion). Jednak nawet ta Ewangelia wspomina o Dwunastu we fragmencie J 6, 67-71. Tytuł Dwunastu pojawia się jeszcze tylko raz w Ewangelii św. Jana, gdy Tomasz nazwany jest jednym z Dwunastu. Ta bardzo niewielka ilość miejsc, w których opisuje się Dwunastu pokazuje z jednej strony, że Czwarta Ewangelia przekazuje tradycję w której Dwunastu odgrywa małą rolę. Z drugiej strony wskazuje na silne wspomnienie i znaczenie Dwunastu we tradycjach chrześcijańskich. W tym wpisie nie będę jednak skupiać się na omówieniu roli Dwunastu oraz pytaniu czy rzeczywiście Jezus powołał Dwunastu jako kapłanów. Będzie to tematem innego wpisu.

Współczesna żydowska rodzina prze Paschą
Współczasna Żydowska rodzina przed spożyciem Paschy. Źródło

Rozważając temat uczestników Ostatniej Wieczerzy bibliści wskazują, że najwcześniejsza wzmianka pochodzi z 1 Listu św. Pawła do Koryntian ( 1Kor 11, 23-26). Autor nie podaje jednak w nim kto uczestniczył w tym wydarzeniu. Sw. Mateusz, Marek i Łukasz rozpoczynają swoją relację o Ostatniej Wieczerzy od stwierdzenia, że Jezus chciał spożyć Paschę ze swoimi uczniami (w tekście w tym miejscu nie znajduje się zwrot “Dwunastu” czy “apostołowie” choć ewangeliści używali w innym miejscu tych wyrażeń). U Mateusza i Marka Jezus najpierw wysyła uczniów aby przygotowali Paschę. Następnie Jezus przychodzi z Dwunastoma do gotowego pomieszczenia. Podkreślona jest jednak w dalszych fragmentach tekstu obecność Dwunastu. Wspomniane jest, że zajęli z Jezusem miejsce za stołem. Nie wyklucza to jednak innych stołów lub uczestników. Mateusz opisując Ostatnią Wieczerzę oraz późniejszą modlitwę w Ogrodzie Oliwnym, używa słowa uczniowie: A gdy oni jedli, Jezus wziął chleb i odmówiwszy błogosławieństwo, połamał i dał uczniom, mówiąc: «Bierzcie i jedzcie, to jest Ciało moje»

Zupełnie odrębny charakter ma Ewangelia św. Jana. Jak już wspomniałam bardzo mało mówi o Dwunastu, uwaga skupia się raczej na “uczniu, którego Jezus miłował”. Współczasne badania nad ewangeliami idą w kierunku, który uważa umiłowanego ucznia za nienależącego do grona Dwunastu Apostołow. Jest to raczej inny, bardzo bliski uczeń Jezusa, który zapoczątkował silną i odrębną wspólnotę chrześcijańską. Jednak nadal umiłowany uczeń z Ewangelii Jana często utożsamiany jest z Janem, synem Zebedusza, jednym z Dwunastu. Ireneusz z Lyonu w pismach z około 180 roku stwierdza, że autor Czwartej Ewangelii, jeden z Dwunastu, żył w Efezie, aż do panowania cesarza Trajana (około 98 roku). Ireneusz pisze, że jako dziecko spotkał Polikarpa - biskupa Smyrny, który miał osobiście poznać Jana Ewangelistę. Biskup Efezu Polikartes ( około 130 – 196 ) pisał że uczeń umiłowany to Jan, który mieszkał w Efezie. Jednak w toku nowszych badań nad tekstem wielu badaczy zakwestionowało to połączenie. Ewangelia św. Marka kilkakrotnie wspomina o grupie trzech bardzo bliskich uczniów Jezusa oraz o wydarzeniach, w których uczestniczyli (np. przemienienie, wskrzeszenie córki Jaira). W Ewangelii Jana te wydarzenia oraz grupa trzech bliskich uczniów nie są obecne. Byłoby to więc zaskakujące, że Jan - syb Zebedeusza - pisząc swoją Ewangelię nie wspomniał o tych ważnych wydarzeniach, w których według innych Ewangelii uczestniczył. Można na tej podstawie wysnuć wniosek, że Jan Ewangelista oraz Jan syn Zebedeusza, jeden z Dwunastu, to dwie różne postacie. W Czwartej Ewangelii nie jest wspomniany brat umiłowanego ucznia, choć w innych ewangeliach występują oni razem (synowie Zebedeusza). Czwarta Ewangelia nie wspomina o tym, że Jezus nadał umiłowanemu uczniowi oraz jego bratu przydomek “synowie gromu” ( Mk 3, 17). Byłoby to dziwne, gdyby uczeń nie wspominał o tym geście Jezusa. Także charakterologicznie postrzegamy ( na podstawie tekstu Ewangelii Jana) umiłowanego ucznia jako zupełnie innego od Jana, należącego do Dwunastu, charakteryzującego się gwałtownością. W Ewangelii Łukasza Jan i jego brat - “synowie gromu” chcą sprowadzić ogień na nieprzyjazne miasteczko Samarytan, w ostatniej ewangelii stosunek do Samarytan jest dużo bardziej przyjazny. Jan sun Zebedeusza w ewangeliach synoptycznych jest Galilejczykiem, natomiast większa część Czwartej Ewangelii rozgrywa się w Judeii. Ewangelie synoptyczne przedstawiają Jana - jednego z Dwunastu jako rybaka, byłoby to jednak niecodzienne gdyby znał on najwyższego kapłana - jak podaje Czwarta Ewangelia.

W 21 rozdziale Ewangelii Jana w scenie ukazania się Jezusa nad Jeziorem Tyberiadzkim znajdują się słowa, które wskazują, że tożsamość umiłowanego ucznia jest inna niż jeden z synów Zebedeusza. Potem znowu ukazał się Jezus nad Morzem Tyberiadzkim. A ukazał się w ten sposób: Byli razem Szymon Piotr, Tomasz, zwany Didymos, Natanael z Kany Galilejskiej, synowie Zebedeusza oraz dwaj inni z Jego uczniów. (...) Powiedział więc do Piotra ów uczeń, którego Jezus miłował: «To jest Pan!» Szymon Piotr usłyszawszy, że to jest Pan, przywdział na siebie wierzchnią szatę - był bowiem prawie nagi - i rzucił się w morze. Reszta uczniów dobiła łodzią, ciągnąc za sobą sieć z rybami. Autor Ewangelii wspomina tu o synach Zebedeusza ( wcześniej umiłowany uczeń nigdy nie był identyfikowany imieniem lub imieniem ojca) oraz o dwóch anonimowych uczniach. W kolejnych zdaniach umiłowany uczeń znów określany jest bez podania imienia, a nie jako jeden z synów Zebedeusza, którzy brali udział w tej scenie. Na podstawie powyższych i jeszcze innych analiz większość badaczy mocno skłania się do uznania, że “umiłowany uczeń” nie był jednym z Dwunastu lecz inną osobą i reprezentował inną tradycję. Na podstawie opisu Ostatniej Wieczerzy w Ewangelii Jana można więc wnioskować, że byli tam obecni inni uczniowie ( Ewangelia Jana zawsze używa słowa uczniowie w odniesieniu do Ostatniej Wieczerzy, czy ukazywania się Jezusa po zmartwychwstaniu).

O znaczeniu innych uczniów można także dowiedzieć się w fragmentu Dziejów Apostolskich, w którym wybierany jest do grona Dwunastu - na miejsce Judasza dwunasty apostoł. Wyznaczono do losowania dwóch uczniów, którzy byli z Jezusem i Jedenastoma od początku i towarzyszył w ważnych wydarzeniach. Trzeba więc, aby jeden z tych, którzy towarzyszyli nam przez cały czas, kiedy Pan Jezus przebywał z nami, począwszy od chrztu Janowego aż do dnia, w którym został wzięty od nas do nieba, stał się razem z nami świadkiem Jego zmartwychwstania». Można się spodziewać, że ktoś kto towarzyszył przez cały czas Jezusowi brał także udział w Ostatniej Wieczerzy.

Ślady obecności wielu uczniów przetrwały także w liturgii ( nawet dziś słyszymy, że “łamał i rozdawał swoim uczniom”). W anaforze Bazylego z Cezarei z około 357 roku używa się słów uczniowie i apostołowie: Jezus “wziął chleb, pobłogosławił, uświęcił, połamał i podał swoim świętym uczniom i apostołom…”. Istnieją także inne starożytne liturgie, które powtarzają to sformułowanie. Natomiast liturgia przypisywana św. Klemensowi Rzymskiemu ( choć być może pochodząca z Antiochii ), która zapisana została w księdze 8 Konstytucji Apostolskich skompilowanych w IV wieku, używa tylko słowa uczniowie dla określenia uczestników Ostatniej Wieczerzy, choć w innych miejscach używa także słowa apostołowie na określenie Dwunastu.

Nie można jednoznacznie odpowiedzieć czy w Ostatniej Wieczerzy uczestniczyły kobiety, choć jest to prawdopodobne. Wiele przesłanek wskazuje na to, że uczestniczyło w niej większe grono uczniów. Kobiety towarzyszyły Jezusowi przez jego całą podróż z Galileii do Jerozolimy, były pod krzyżem, widziały Go zmartwychwstałego. Zwyczaj spożywania paschy obejmował całą rodzinę żydowską. Jezus powiedział, że jego braćmi i siotrami są ci, którzy słuchają słowa bożego. Myślę więc, że kobiety także uczetniczyły w ostatniej Wieczerzy.