Tekla - apokryficzna święta wyrażająca realne pragnienia kobiet

Pierwsza święta chrześcijańska nosząca imię Tekla jest prawdopodobnie postacią fikcyjną. Jednak przez pewien okres była bardzo popularna wśród chrześcijan, w niektórych regionach na równi z Maryją. Jej historia pokazuje pragnienia wielu chrześcijańskich kobiet - pragnienie, aktywnego i gorliwego głoszenia Ewangelii oraz samodzielności w działaniu. Gdy od śmierci świętego Pawła z Tarsu zaczęły mijać kolejne dziesięciolecia popularne stały się apokryficzne historie listu o tym poważanym założycielu wielu wspólnot chrześcijańskich. Dodawano do nich opowieści o jego współpracownikach. Część tych historii została spisana w apokryfie „Dzieje Pawła”. Zawiera on między innymi słynną opowieść o nawróconej przez Pawła Tekli.

Historia Tekli
Mimo, że już chyba w momencie powstania wiedziano (choć pewnie nie wszędzie), że opowieść jest fałszerstwem (o czym pisze Tertulian ) Tekla była bardzo popularna aż do Średniowiecza. Pierwsza część opowieści o Tekli ma miejsce w mieście Ikonium. Apokryf pokazuje scenę, w której święty Paweł naucza. Najważniejszą częścią jego nauki jest wezwanie do czystości seksualnej, porzucenia rodzin, małżeństwa, dzieci. Zbawieni będą ci, którzy wybrali życie w dziewictwie. Słowa Pawła poruszają sąsiadkę chrześcijanina, w domu którego Paweł głosi naukę - Teklę. Zachowanie dziewczyny niepokoi jej matkę, wzywa więc na pomoc narzeczonego Tekli Thamarisa. Nie udaje mu się odciągnąć Tekli od Pawła.

Efez - jaskinia z malowidłem świętej Tekli
Jaskinia w Efezie z malowidłami przedstawiające fragment z opowieści o świętej Tekli. Od lewej: matka Tekli, św. Paweł, Tekla. freski pochodzą z przełomu V i VI wieku. Image(s) courtesy of www.HolyLandPhotos.org”

Następnie św. Paweł zostaje uwięziony. Tekla przekupuje strażników, dostaje się do celi Pawła i dalej słucha jego nauk. Thamyris to odkrywa, co powoduje jego ogromną złość. Wściekła jest także matki Tekli. Święty Paweł zostaje wygnany z miasta. Tekla zostaje skazana na śmierć na stosie w amfiteatrze. Jednak płomienie nie robią jej krzywdy, spada wielki deszcz i wichura, gaszą ogień i Tekla ucieka. Odnajduje Pawła prosi o chrzest i możliwość towarzyszenia mu, ale Paweł odmawia chrztu, ponieważ wydaje mu się, że Tekla może okazać się go niewarta. Przychodzą do Antiochii, gdzie wpływowy obywatel Aleksander widząc Tekle odczuwa nagłe pożądanie. Całuje ją, ale ona publicznie go upokarza. Zostaje więc skazana na pożarcie przez dzikie zwierzęta. Przez chwilę chroni ją lwica, która walczy z innymi bestiami. Za Teklą wstawiają się kobiety z widowni. W pewnym momencie Tekla myśli, że nadchodzi jej ostatnia szansa na chrzest przed śmiercią, więc chrzci się sama w wodzie znajdującej się na arenie. Bóg zsyła błyskawice, które zabijają zwierzęta, a obłok osłania nagą Teklę. W końcu Tekla zostaje uwolniona. W przebraniu mężczyzny odszukuje Pawła w innym mieście, opowiada o swoich przygodach i oświadcza, że wraca do Ikonium. Paweł mówi „Idź i nauczaj w imię Boga”. Wraca do rodzinnego miasta, okazuje się, że jej narzeczony zmarł. Potem naucza w innym mieście. Po opisanych wyżej wypadkach, które rozgrywały się gdy miała 18 lata, przeżyła jeszcze 72 lata, częściowo w podróżach, częściowo żyjąc jako pustelnica w jaskiniach. W ostatnim akapicie apokryfu. Tekla nazwana jest pierwszą męczennicą i apostołką Boga. (tekst angielski)

Ikona świętej Tekli
Ikona świętej Tekli

Jednym z celów powstania apokryfów mogła być rozrywka. Badacze wskazują, że wiele apokryfów było wzorowanych na pogańskich opowieściach pełnych barwnych przygód podróży, ucieczek, niebezpieczeństw, popularnych w późnym antyku. Jednak ich treścią częściej były przygody kochanków i kończyły się szczęśliwym małżeństwem. Opowieść o Tekli zachęcała do czego innego – życia w dziewictwie, pracy misyjnej, samodzielności, porzucenia uznanych form życia społecznego. Opowieść o Tekli była także argumentem tych, którzy byli za udzielaniem chrztu oraz nauczaniem przez kobiety. Tertulian w traktacie „O chrzcie” rozdział XVII potępia te praktyki. Pisze, że dzieje Tekli zostały sfałszowane przez prezbitera z Azji Mniejszej.

Myślę, że opowieść o Tekli wskazuje na ciekawe kwestie społeczne w pierwszych wiekach chrześcijaństwa – walkę tych, którzy chcieli utrzymania dawnych form życia rodzinnego, społecznego, stosunku do płci oraz tych odrzucających je, optujących za większą równością wśród chrześcijan. Tekla przez wieki była bardzo popularną świętą. Pierwsze ślady kultu pochodzą z IV wieku, czczona była zarówno w chrześcijaństwie wschodnim , jak i zachodnim. Cerkiew prawosławna nazywa Teklę, pierwszą męczennicę oraz równą apostołom. Sanktuaria, którym patronuje Tekla znajdowały się w wielu miastach , np. W Antiochii, Konstantynopolu, Mediolanie. W Maalula - w środkowo zachodniej Syrii znajduje się klasztor św. Tekli, którym opiekują się siostry prawosławne. W Polsce święta Tekla była popularna szczególnie w XVIII wieku.

Klasztor świętej Tekli w Syrii
Klasztor świętej Tekli w Syrii. Zdjęcie: Bernard Gagnon - Own work

Do dzisiejszego dnia przetrwały kościoły pod jej wezwaniem, w Kielcach znajduje się pomnik św. Tekli, od imienia Tekla pochodzą nazwy 21 miejscowości w Polsce, np. Teklowo, Teklów. Obecnie wiemy, że bohaterka “Dziejów Pawła” być może nigdy nie istniała. Jednak istnieją przekazy historyczne na temat innych świętych noszących to samo imię. Starożytne martylologia, czyli spisy świętych, wspominają o męcznnicach zabitych podczas prześladowań chrześcijan, noszących imię Tekla.

Istnieje także wczesnośredniowieczna święta Tekla z Kitzingen, która zmarła około 790 roku. Pochodziła z południowej części Brytanii. Była zakonnicą z zakonu benedyktynek oraz przeoryszą (przełożoną zakonną) w Ochsenfurt i Kitzingen. Została wysłana jako towarzyszka św. Bonifacego w misji ewangelizacji Niemiec.

Imię Tekla oznacza “sławiąca Boga”, wywodzi się od dwóch greckich słów: theo - Bóg i kleos - sława.

Wspomnienie liturgiczne św. Tekli w Kościele katolickim obchodzone jest 23 września.